<<ՊԵՏՔ Է ԲԱՎԱԿԱՆԻՆ ԽԻՍՏ ԼԻՆԵԼ, ԵՐԲ ՈՐՈՇՈՒՄ ԵՍ ՆԵՐԿԱՅԱՆԱԼ ՔՈ ԱԶԳԱՅԻՆ ԲԱՌ ՈՒ ԲԱՆՈՎ>>

tatron-drama.am-ի Հյուրասրահում Սաթէ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆՆ է. բեմադրիչ, դերասանուհի, գրող, թարգմանիչ, բանասիրության թեկնածու: Բնակվում է Ֆրանսիայի Լիոն քաղաքում, սակայն իր ստեղծագործական կյանքի աշխարհագրությունն ընդգրկում է բավական լայն տիրույթ՝ հայկականից մինչև մոլորակի այլևայլ սահմանները:

 

 

<<Հետաքրքիր է դրամատուրգի մասին տեսականորեն խոսելուն զուգահեռ նրան անդրադառնալ գործնականում>>

 

Սաթէ, սա Ձեր հերթական այցն է Հայաստան: Ո՞րն է այցի նպատակը:

– Այս տարի Հայաստանում կայանալու է Ֆրանկոֆոնիայի գագաթնաժողովը: Այն երկու տարին մեկ անգամ կայանում է ընտրյալ երկրում: Մեր թատերական միությունը՝ <<Saté-Âtre>>-ն, որ ես և ամուսինս հիմնադրել ենք Ֆրանսիայում, ներկայանալու է Ֆրանկոֆոնիայի ծրագրի շրջանակներում ֆրանսիացի դրամատուրգ Յասմինա Ռեզայի թատրոնի լուսաբանմամբ: Նախագիծը տարբեր շերտեր ունի, տարբեր միջոցառումներ է ընդգրկում իր մեջ: Կլինի գրքի շնորհանդես, գիրք, որում իմ թարգմանությամբ ներկայացված են Ռեզայի վեց պիեսները: Շնորհանդեսը կկայանա <<Զանգակ>> գրատանը և Ավ. Իսահակյանի անվան Կենտրոնական գրադարանում: Գիրքը հրատարակելու է <<Զանգակ>> հրատարակչատունը:

Բեմադրվելու է Ռեզայի <<Սպանդի աստվածը>> պիեսը՝ հայերեն և ֆրանսերեն: Ֆրանսերեն տարբերակում կխաղան Ֆրանսիայից և Կանադայից ժամանած դերասաններ: Կլինեն երկու ներկայացումներ Տիկնիկային թատրոնում՝ բացառապես ֆրանկոֆոն հասարակության համար: Նույն թատրոնում կխաղանք նաև հայերեն տարբերակը, և այն կմտնի թատրոնի հիմնական խաղացանկ: Այդ ներկայացմամբ հանդես կգանք նաև Գորիսում:

Երևանի կինոյի և թատրոնի ինստիտուտի Գորիսի մասնաճյուղում վարպետության դասընթաց կանցկացվի՝ բացահայտելու համար <<Մայզների տեխնիկան>>: Դասընթացը կվարի Քիթ Ֆարքուարը:

Երևանում և Գորիսում ևս կլինեն վարպետության դասընթացներ՝ <<Սովորել ֆրանսերեն թատրոնի լեզվով>> խորագրով: Դասընթացը կընդգրկի տարբեր տարիքային խմբեր:

Ռեզայից մեկ ներկայացում էլ նախատեսում ենք խաղալ <<LOFT>>-ում: Վերնագիրն է՝ <<Կյանքի երեք տարբերակ>>: Պիեսը ներկայացնում է նույն պատմությունը՝ երեք տարբեր լուծումներով: Եվ մենք հետաքրքիր էքսպերիմենտ ենք արել՝ առաջարկելով յուրաքանչյուր կտորը բեմադրել տարբեր ռեժիսորների՝ նույն դերասանների հետ:

Կլինի Ռեզայի գործերի թատերականացված ընթերցումը: Սա մի ժանր է, որը մեզանում շատ տարածված չէ, բայց մեծապես կարևոր է դերասանների, թատերագիրների, ռեժիսորների, թատերագետների համար: Ես Ֆրանսիայում արդեն մի քանի տարի ներկայացում եմ խաղում, որի ձևաչափը հենց թատերականացված ընթերցումն է:

Մեր թատերական միությունը կմասնակցի նաև Ֆրանկոֆոնիայի ավանին, որը կկազմակերպվի հոկտենբերի 8-12-ին, Օպերայի բակում: Այստեղ յուրաքանչյուր երկիր կունենա իր տաղավարը: Մենք համագործակցում ենք տարբեր կառույցների հետ /հրատարակչատուն, գրատուն, <<LOFT>>, Կինոյի և թատրոնի ինստիտուտ, Տիկնիկային թատրոն, Մշակույթի նախարարություն, Ֆրանսիայի դեսպանատուն, Ֆրանսիայի տարբեր տարածաշրջանային կառույցներ/, և սա է մեր գործի ամբողջ հմայքը:

Ասեմ, որ սա մեր թատերական միության առաջին այցը չէ Հայաստան: Երկու տարի առաջ Հայաստանում էինք Արթուր Ադամովի դրամատուրգիան ներկայացնելու առաքելությամբ: Արթուր Ադամովը հայազգի խոշոր դրամատուրգ է, որն ապրել է Ֆրանսիայում: Դժբախտաբար, նա գնահատված չէ ըստ արժանվույն, բավականաչափ ճանաչված չէ ո՛չ այստեղ, ո՛չ Ֆրանսիայում: Իհարկե, խոսքը մասնագիտական շրջանակների մասին չէ, որում գիտեն և բարձր են գնահատում Ադամովին: Մարտին Էսլինը, ով առաջինն է ձևակերպել <<աբսուրդի դրամա>> եզրույթը, երեք հիմնական անուններ է հիշատակում՝ իբրև այդ ուղղության հիմնադիրներ՝ Բեքեթ, Իոնեսկո և Ադամով: Առաջին երկուսը իրենց հաղթարշավը դեռ շարունակում են համաշխարհային արվեստում, մինչդեռ Ադամովը ինչ-որ պահի ետ մնաց այս եռյակից: Կրկնակի է կարևորությունը Ադամովին անդրադառնալու: Նախ, որովհետև ազգությամբ հայ է, ուրեմն՝ ինչ-որ չափով հայկական մշակույթի մասնիկը, ապա աբսուրդի դրամայի խոշոր ներկայացուցիչ է: Մեր հեռահար նպատակը Արթուր Ադամովին մի օր բուհական ծրագիր ներմուծելն է ու նրա հանդեպ լուրջ ուշադրություն ապահովելը: Մեր նախորդ այցի ընթացքում ունեցանք դասախոսությունների և թատերականացված ընթերցումների շարք՝ նվիրված Ադամովին: Այդ ծրագրով եղանք Երևանում, Գորիսում, Վանաձորում, Գյումրիում: Կարծում եմ՝ հետաքրքիր է դրամատուրգի մասին տեսականորեն խոսելուն զուգահեռ նրան անդրադառնալ գործնականում: Իմ դասախոսությունները հիմնականում այդպիսի բնույթի են: Կա թատերախումբ, որը դասախոսությունից հետո ներկայացնում է կոնկրետ պիեսի թատերականացված ընթերցումը: Անցյալ տարի՝ դեկտեմբերին, մշակույթի նախարարության ֆինանսավորմամբ և <<Զանգակ>> հրատարակչատան հետ համատեղ՝ լույս տեսավ Արթուր Ադամովի պիեսների ժողովածուն: Վեց պիես է գրքում, որոնք թարգմանվել են բնագրից:

 

 

<<Ցանկացած ռեժիսոր, արվեստագետ նախ պետք է լսի իր սրտի ձայնը՝ իհարկե պահպանելով պրոֆեսիոնալիզմի կանոնները>>

 

Հայաստանում և Փարիզում կամ Լիոնում բեմադրություն անելիս բեմադրիչի որակները փոխվո՞ւմ են:

– Ցանկացած ռեժիսոր, արվեստագետ նախ պետք է լսի իր սրտի ձայնը, իհարկե, պահպանելով պրոֆեսիոնալիզմի կանոնները: Փարիզից և Լիոնից բացի, ես աշխատել եմ նաև Հալեպում: Դա առաջին անգամն էր, որ իմ հանդիսատեսը հայաստանցի չէր: Որքան էլ որ ներկայացումը հայ համայնքի համար էր արված, այնուամենայնիվ, տարբերությունն ակնհայտ էր: Երբ փոխում ես երկիրդ, լսարանդ, պիտի հասկանաս, թե ինչն է հոգեհարազատ այդ լսարանին, բայց լիովին տրվել լսարանի ճաշակին ու սպասումներին, ճիշտ չէ, որովհետև դրանով կարող ես վտանգի տակ դնել քո սեփական ճաշակն ու աշխարհընկալումը: Փարիզի կամ Լիոնի հանդիսատեսի դեպքում պատասխանատվությունը, իհարկե, շատ ավելի է մեծանում:

Երբ Փարիզում Գլյուկ եք բեմադրում, դա անսպասելի ու արտառոց չէ: Բայց երբ Թումանյանի հեքիաթներն ու <<Սասնա ծռեր>> էպոսն եք բեմադրում, չե՞ք անհանգստանում, որ հանդիսատեսին կարող է չհասնել մեր բանահյուսության խորությունը:

– Իհարկե, երբ հայ մշակույթի գանձերն ես բեմ հանում Փարիզում ու Լիոնում, պատասխանատվությունդ ավելի է մեծանում: Մենք որոշեցինք անդրադառնալ Թումանյանի հեքիաթներին, հայկական էպոսին, <<Անահիտ>> հեքիաթին, հայկական ժողովրդական երգերին և պոեզիային, որովհետև այստեղ կար նախանձախնդրության գործոնը: Երբ լսում էի, թե ինչպիսի հիացմունքով են Ֆրանսիայում խոսում աֆրիկյան բանահյուսության, դրա ներկայացումների մասին, մտածում էի, որ մեր բանահյուսությանը նրանք պարզապես ծանոթ չեն: Ու որոշեցի հանձն առնել այդ գործը, որը մեծ պատասխանատվություն էր ենթադրում, մեծ հուզմունք, մեծ ջանքեր: Նախկինում նման փորձեր եղել են, բայց արվել են սիրողական մակարդակով: Մեր թատերախումբը ֆրանսիական թատերախումբ է, որում աշխատող դերասանները տարբեր ազգերի, տարբեր մշակույթների ներկայացուցիչներ են: Երբ բեմադրում էինք <<Սասնա ծռերը>>, մեզ համար հետաքրքիր էր, թե ինչպես այն կընկալվի նախ օտարազգի դերասանների, ապա նոր միայն՝ հանդիսատեսի կողմից: Զարմանալի էր, որ օտարազգի դերասանները ինչ-որ աղերսներ գտնում էին մեր էպոսի ու իրենց ազգային մշակույթների միջև: Իսկ հանդիսատեսի համար դա բացահայտում էր: Մոտ տասն անգամ խաղացել ենք Ֆրանսիայի տարբեր քաղաքներում <<Սասնա ծռերը>>, և մեր հանդիսատեսի մոտ 70 տոկոսը եղել է ֆրանսիացի: Չենք ուզում գնահատել՝ դա լավ է, թե վատ: Բայց կարևոր է, որ իրենք ոգևորվում են, հայտարարում, որ պիտի գնան-կարդան էպոսը, տեղեկանան Հայաստանի մասին, այցելեն Հայաստան: Էպոսի ներկայացման մեջ մենք պահպանել ենք այն ավանդույթները, որոնցով ժամանակին էպոսը մատուցվել է: Դերասանները բեմի վրա իրենց երաժշտական գործիքներով են, պատմում են էպոսը երգելով կամ բանավոր զրույցով:

Այսինքն՝ մեր հին ասացողների մեթո՞դն եք կիրառում:

– Այո՛: Մենք երգում ու պարում ենք <<Թամզարա>>՝ համեմված աֆրիկյան ռիթմերով: Բայց և յուրաքանչյուր մշակույթ մնում է հավատարիմ իր ինքնությանը, չի միախառնվում մյուսի հետ: Մեզ շատ քննադատեցին, որ մեր ներկայացման մեջ Սասունցի Դավթի դերը խաղում է աֆրիկացի, բայց ես կողմ եմ բաց լինելուն, ազատությանը, կասմոպոլիտիզմին այն դեպքում, երբ չես կորցնում քո ինքնությունը, քո սեփական եսը:

 

<<Հայաստանում մենք ո՛չ զբոսաշրջիկի, ո՛չ էլ հյուրի կարգավիճակում ենք>>

 

Աշխարհի հետ խոսելու մեր լեզուն մշակո՞ւյթն է, և արդյունավե՞տ ենք օգտագործում այդ լեզուն:

– Լավ կլիներ, որ աշխարհի հետ խոսելու մեր հիմնական լեզուն հենց մշակույթը լիներ: Ո՛չ այնքան աշխարհի հետ խոսելու, որքան նրա հետ զրուցելու… բայց, իմ համեստ կարծիքով, մենք հաղորդակցության ա՛յդ լեզուն բավականաչափ լավ չենք օգտագործում, հաճախ ենք մնում նեղ գաղթօջախային շրջանակներում: Գուցե մեզ համարձակությունն է պակասում, գուցե՝ այդ լեզվին բավարար չտիրապետելը: Կոսմոպոլիտիզմը, որով աշխարհում հիմա գրեթե բոլորն են վարակված, չնայած իր բազում վտանգներին, ունի նաև առավելություններ. այն ազատ հարթակ է երկխոսության, ճանաչողության, բացահայտման ու փոխներթափանցման համար: Կարևորը ցանկացած հնարավորություն ճիշտ օգտագործելն է. Թումանյանի Անուշին կաշվե տաբատ հագցնելով կամ Սարոյին մեքենայով բեմ հանելով չէ՛, որ հեռանում ենք մեր արմատներից, կարևորն այն արժեհամակարգն է, որն ընթեռնելի է՝ անկախ հագուստից ու պայմանականություններից: Պատկերացնո՞ւմ եք՝ անգլիացիներն արգելեին Շեքսպիր բեմադրել, եթե պահպանված չեն ժամանակի հագուստներն ու հեղինակի կողմից տրված բեմական ցուցումները. ամեն բան, այո՛, չափի մեջ է գեղեցիկԵս կողմ եմ բոլոր այն զարգացումներին, որ կարող է ապրել յուրաքանչյուր մշակույթ, ինչպես որ ապրում է յուրաքանչյուր լեզու, բայց կարծում եմ՝  պետք է բավականին խիստ լինել, երբ որոշում ես ներկայանալ քո ազգային բառ ու բանով, ազգային մշակույթով: Հավատարի՛մ լինել սեփական տեսակիդ. ահա՛, թե ինչով կարող ես վստահորեն ներկայանալ օտարին ու հետաքրքիր լինել:

Հայաստանը Ձեզ համար հյուրատո՞ւն է, թե՞ հանգրվան, թեկուզ և՝ ապագա հանգրվան:

– Միանշանակ՝ հանգրվան: Հայաստանում մենք ո՛չ զբոսաշրջիկի, ո՛չ էլ հյուրի կարգավիճակում ենք, մեզ զգում ենք, ինչպես տանը և մեկնելիս մտածում ենք վերադարձի մասին: Գալիս ենք այստեղ՝ <<սնվելու>>, ուժ հավաքելու: Յուրաքանչյուր վերադարձի ժամանակ փորձում ենք օգտակար որևէ բան անել Հայաստանի համար: Գուցե հենց դա է պատճառը, որ հիմա լծվել ենք ֆրանսիական դրամատուրգիան հայերեն թարգմանելու գործին, որը, կարծում եմ, կնպաստի հայկական թատրոնների խաղացանկերի հարստացմանը, նոր ոճի, նոր թատրոնի հետ առնչվելու հնարավորությանը: Սա շատ անհրաժեշտ է Հայաստանում թե՛ թատրոնի, թե՛ դերասանների, թե՛ հանդիսատեսի համար: Ֆրանսիայում տարածել հայկական մշակույթը, իսկ Հայաստանում՝ ֆրանսիականը. ահա՛ մեր թատերական միության հիմնական առաքելությունը:

 

Զրույցը վարեց Կարինե ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆԸ

Կարդացեք նաև