Էլֆիք ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ/ «ՏԻԿԻՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ»

ԴՐԱՄԱՏՈՒՐԳԻԱ» ՀԱՆԴԵՍԻ ԱՐԽԻՎ/ ՊԻԵՍՆԵՐ

Էլֆիք ԶՈՀՐԱԲՅԱՆԻ «ՏԻԿԻՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ» պիեսը տպագրվել է «Դրամատուրգիա» հանդեսի 2008 թ., թիվ 14-15-ում

Դերասանի արվեստի անցողիկության փաստը բեմի ճշմարիտ ընտրյալներին շատ է մղել լուռ տառապանքի: Սովորական մարդկանց համար որքան գրավիչ, այնքան էլ գուցե տարօրինակ թվան սիրանույշների խոկումները, վերանձնային հարցադրումները, էքսցենտրիկ, հակասական (որ բեմում հետաքրքիր է), ինչպես նաև ինքնակենտրոն կենսաձևը… Անկեղծորեն, ամեն ինչ չէ, որ ինձ ներշնչեց լեգենդար արտիստուհու ապրելու կերպն ու արվեստն ուսումնասիրելիս, սակայն, այդումենայնիվ, նրա կյանքն առիթ տվեց ներկայացնելու… նրբագույնը…

Ամենապրոֆեսիոնալ նկարահանումն անգամ չի կարող կենդանի խաղի հրճվանքը հաղորդել, սա գիտե հատկապես թատրոնի մարդը… Սիրանույշին ներկայացնելու տկար ու անհետք փորձեր եղել են, որ ավելի գնահատելի կլիներ, եթե չլինեին: Գլխավոր խնդրանքս այս պիեսի ապագա դերակատարուհուն հետևյալն է՝ մոնոդրաման չդարձնել «հրապարակային ծիսական լալիք»…

Իսկ ո՞վ կարող է խաղալ այս դերը,- նույն հարցը տվեցին մեր ավագ գրականագետները: Սկզբում երկմտեցի, բայց հետո որոշեցի մեջբերել այդ առողջ և տեղին հարցադրումը: Ով էլ որ լինի, աներեր կամք ու ողջե՛րթ նրան:

Էլֆիք ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

ՏԻԿԻՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ

Եգիպտոս: Գերմանական հիվանդանոցի տաղտկալի սենյակը վերադասավորված է թանգարանի պես… հիվանդի կարգադրությամբ:

Մահճակալից դանդաղ իջնում է տիկին Սիրանույշը:

ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ — Ես մահացա 1932 թվա­կանին, հունիսի 10-ին, ուրբաթ օրը, երեկոյան ժամը 8-ին: Հողին հանձնվեցի Եգիպտոսի հայ­կական գերեզմանատանը, որ արդեն ավազով ու մացառով է պատվել: Եգիպտահայ ար­տիստները միտք հղացան արձան կանգնեցնել իմ հիշատակին: Կազմակերպված դրամահա­վաքին մասնակցեցին նաև ուսանողներ: …Կի­սանդրիս կերտվեց: Իմ սիրելի հայ զավակներ, որքա՜ն չարչարվեցիք… Այնքան շնորհակալ եմ ձեզ: Սակայն ի՞նչ իմանայիք, որ 2006 թվակա­նին, մի գիշեր կիսանդրիս պետք է անհետանար շիրմիս վրայից…

Երանի՜ նորից ծնվեի, թեկուզ կրկին ապրեի կյանքում կրած բոլոր դժբախտությունները, սոսկումները, միայն թե էլի բեմ բարձրանայի… Ջղերիս քայքայումով, ամեն անգամ առողջու­թյունից մի մաս փրթելով՝ խաղերս տալիս էի իմ սիրելի ժողովրդին, բայց որտե՞ղ պահեի, թաքցնեի դրանք, որ չկորչեին: Թատրոնի արտիստը, ավա՜ղ, միայն իր ժամանակինն է…

Դեռ չեմ կարողանում հաշտվել մահվան գաղափարի հետ, չեմ կարողանում…

Սիրանույշը քրմուհու նման ծա­լապատիկ նստում է հատակին, սկսում է սուրճ խմելու իր ծի­սական «արարողությունը»:

Բժի՛շկ, ես տկար չեմ: Ես ամեն տեսակ տկարության թշնամին եմ… Արդեն բեմ եմ ու­զում… Մի քանի օրից հոբելյանս է, ես պետք է պատրաստվեմ: Զուր եք անհանգստանում: Ճիշտ է, ծերացել եմ, չունեմ նախկին աշխուժու­թյունը, բայց մահվան մասին վաղ է մտածել: Դեռ իրավունք չունեմ հանգստանալու:

…Իսկ ծնողներս գոհ չէին, որ դերասանու­հի դարձա, տիկնա՛յք և պարոնա՛յք: Պոլսում «թատրոնի աղջիկ» անունը վարկաբեկիչ էր: Կինը չէր կարող ազատ ու համեստ աշխատան­քով իր հացը ճարել ու բարոյապես հավասար­վել այր մարդուն: Ինչպե՞ս, ուրեմն, երիտասարդ օրիորդը կարող էր բեմ բարձրանալ՝ առանց վարկաբեկվելու: Ծանոթ մարդիկ մեզ տեսնե­լիս հաճախ թեքում էին  գլուխները՝ խու­սափելով ողջունելուց: Այդ վիրավորանքը ծանր էր տանել, միայն գեղարվեստի սերն էր մեզ քաջություն տալիս՝ արհամարհելու տգիտությունը: Եթե այդ տխուր օրերին, վիրավորանք ու զրկանք կրելով հանդերձ, հպարտությամբ մեր գլուխը բարձր չպահեինք, այս վսեմ ասպա­րեզը չէինք կարող ստեղծել մեր հաջորդների համար, և այսօր գեղարվեստի դրոշը չէր ծա­ծանվի հայոց թատրոնի վրա: Մինչ օրս զար­մացած եմ, թե ինչու սուլթանն արտասվեց և հինգ ոսկի նվիրեց ինձ, երբ ես՝ շատ փոքրիկ մի աղջնակ, նրա ու պալատականների համար մի կանտիլենա երգեցի՝ «Հովվուհին», ապա «Քեոչեկ» պարեցի: Նույնիսկ հիշում եմ իմ բեմական առաջին նախադասությունը. «Դուն կնի՛կդ նայե, կնի՛կդ»: Երեկվա դերերս այսպես չեմ հիշում: Իսկ հանդիսականն ինչպի­սի՜ բուռն ծափերով էր ընդունում մանկահասակ օրիորդիս այդ մեկ տողը… Ա՜խ, այդ ծափերը, ծաղիկները, փառքն ինչպե՜ս կարող են հիպնո­սել քեզ և պահել՝ հանց բեմից կախյալ սիրա­հար:

Կանգնում է:

Մթնում է աչքերիս առաջ: Երբ ետ եմ նա­յում, տեսնում եմ, որ անձնական կյանքս նման­վեց երկարատև գիշերվա, որին ցերեկն այդպես էլ հաջորդափոխ չարեց, փոխարենը եղան լուսնյակ ու անլուսին գիշերներ: Հոգատար էր ամուսինս՝ երաժիշտ Կարլո Նիքոսիասը: Կարլո, սիրելի՛ս, հասկանում եմ, թե ինչու էիր խանդի հիվանդագին պոռթկումներ ունենում: Ես էի մեղավոր, արվեստն ավելի սիրեցի, քան քեզ. երեկոյան փորձեր, հյուրախաղեր, երկտողով ծաղկեփնջեր, ընծաներ, սիրահարական նա­մակներ… Ո՞վ լիներ քո փոխարեն, որ անտար­բեր ընդուներ ուրիշների երկրպագությունը՝ ուղղված սեփական կնոջը: Քո տանջալի կաս­կածները սպանում էին ինձ, էլ ինչպե՞ս չհեռա­նայինք… Ասում են՝ դու չես ամուսնացել: Դա ճի՞շտ է արդյոք, թե ոչ, բայց ես ուզում եմ, որ այդպես լինի… Դու եղար իմ կյանքի առաջին և միակ տղամարդը… Իհարկե, քո կասկածները թունավորում էին նախևառաջ քեզ… Մտածում էիր՝ ինչպե՞ս կարող է դերասանուհին տարփա­ծուներ չունենալ… Բացառություններ լինում են: Թատրոնն իր բարձրության վրա է մնում իր հզոր անհատականությունների շնորհիվ: Մի­ջակ և ցածր դերասանին վիճակված է «սիրով» անարգանք «վայելել».  դա է այս արվեստի չգրված դատավճիռը: Բայց ինչո՞ւ, ինչո՞ւ, չէ՞ որ նա մարդու մտքի ու սրտի վրա ամենաշատ ազդողն ու իշխողն է. պատճառը հոգու ագատ սլացքը սանձարձակության վերածելն է… Եթե կյանքում դերասանն այնքան վերահսկեր իր դերը, որքան բեմում, հասարակությունը հեգ­նաբար չէր նայի նրան: Իհարկե, դերասանը չի կարող մի կյանքով ապրել, ինչպես սովորական մահկանացուն… Մինչդեռ դերասանուհին հո­մանուհի չէ և ինքնահսկման սանձը միշտ պետք է իր ձեռքում պահի…

Ինչևէ, Կարլո, քո տիկնոջը կոչում էին «grand dama»: Քաղաքներ կային, որ կռիվ էին տալիս, թե սկզբից որտեղ պիտի ելույթ ու­նենայի: Մի օր էլ… (ծիծաղում է), ներկայացու­մից հետո երիտասարդներն ինձ օդ բարձրացրին, ապա արձակեցին ձիերին, իրենք սկսեցին քշել իմ կառքը և «ուռռաներով», «Կեցցե՛ տի­կին Սիրանույշը» գոչելով, ծափահարություններով ու հրավառությամբ ուղեկցեցին հյուրա­նոց: Նորածին շատ հայուհիներ, ի պատիվ ինձ, անվանվում էին Սիրանույշ:

Ինչո՞ւ եմ սկսել հաճախ հիշել անցյալս: Սա վատ նշան է: Աստվա՜ծ իմ, որքա՜ն չքնաղ ծաղիկներ են: Եվ ումի՞ց: (Կարդում է:) Հարու­թյուն Ամիրայանի՜ց: Շնորհակալ եմ, պարոն: Նա իմ հոբելյանական հանձնաժողովի անդամ­ներից է և ինքն է ստանձել հիվանդանոցիս ամ­բողջ ծախքը: Հարություն, մեծարգո բարեկա՛մ, երևի դուք չգիտեք, որ Սիրանույշն ինքն է հա­ճախ փող բաշխել չունևորներին: Ես նույնիսկ հրաժարվում էի ճաշկերույթից և խնդրում այդ գումարը փոխանցել գաղթականների օգտին: Ես Սիրանո՜ւյշն էի, Սիրանո՜ւյշը… Իսկ մեկ ամիս առաջ բարեկամուհիս պատահաբար տեսավ իմ ճաշի սեղանը. երեք պոմիդոր, հաց, ջուր, աղ: Նրան ասացի, թե իբր ճաշից հետո սիրում եմ մի քանիսն ուտել: Նույնիսկ բժիշկը չի կռահել, որ այստեղ հայտնվելուս պատճառներից մեկն իմ սովալլուկ վիճակն է: Բայց Սիրանույշն ատում է գանգատը, նվնվոցը… Ոչ մեկին թույլ չեմ տա ինձ խղճա կամ կիսաքաղց համարի, ո՛չ-մե՛-կի՛ն: Շատ դառն օրեր եմ տեսել և թանկագին ժողովրդիս ժպիտով եմ մխիթարվել: Շատ հալածանքներ եմ կրել, սակայն քաջալերվել եմ սիրելի հասարակության բուռն ծափերով, տե­սել եմ հիվանդ ընկերոջս քաղցած մեռնելիս և չեմ վհատվել, արցունքը նույնքան է հոսել աչ­քերիցս, որքան ուրախությունը բխել է սրտիցս: Ոչ մի հարված չի կարողացել ինձ շեղել այն ճա­նապարհից, որ իմ փոթորկալից կյանքի ուղին է եղել: Աննկուն շարունակել եմ առաջ գնալ դեպի իմ բարձր նպատակը, և առաջնորդս է եղել իմ աշխատասիրությունը:

…Աշխարհը կարծես հյուծվել է ինձ պես: Ա՜խ, ծերությո՜ւն, ծերությո՜ւն, ինչպես է հոգիս անհաշտ քեզ հետ: Գուցե քեզ զայրացնում է արարելու իմ եռանդը, ինչպես խաղս՝ նախանձախոց դերասաններին: Կա՞, արդյոք, ավելի գեղեցիկ բան աշխարհում, քան երիտասարդությունը:

Երբ պատկերացնում եմ, որ այլևս չեմ լինի այս ծուռ ու շիտակ աշխարհում, երբ չեմ զգա Սիրո և Փառքի վայելքը, երբ չեմ փարվի իմ անուշ թոռնիկին, այլ հեշտությամբ ու անզորու­թյամբ հող կդառնամ, սիրտս կանգ է առնում, շունչս՝ բռնվում: Սակայն ոգի՛ս, ոգի՛ս չես կարող տանել, Մա՛հ, դու՝ պարտաճանաչ սրիկա:

Մի՞թե ծերությանս պատճառով են մարդիկ փոխվել իմ հանդեպ: Ես սոսկում եմ ժլատ սի­րուց… Բայց չէ՞ որ հոգիս նույնն է, ես ձեր նույն Սիրանույշն եմ, ձեր Սառա Բեռնարը, ձեր Երմոլովան, ձեր Ում Գլացումը, ինչպես անվանում եք ինձ: Սակայն, Տե՛ր Աստված, որքա՜ն դժբախտ եմ. որքան էլ ինքս լինեմ իմ փառքի պատճառը, այնուամենայնիվ, ինձ համեմա­տում են այլ աշխարհահռչակ դերասանների հետ: Ես կամենում եմ հենց միայն իմ անվամբ հիշվել, ոչ թե ուրիշի անունով հեղինակություն ներկայացնել: Ավելի լավ չէ՞ր լինի, որ իմ ժո­ղովրդի մի «Սիրանույշը» լինեի, քան օտարնե­րի Սառա Բեռնարը:

…Իսկ Կահիրեի հայկական դերասա­նախմբի այս նոր սերունդն այնքա՜ն է հոգատար իմ հանդեպ, որ ինձ կարծես չի ուզում ճանա­չել… «Սիրանույշը ծերացա՜վ»: Մինչդեռ նրանք, ովքեր ինձնից պակաս տարիք ունեն, հավա­տացնում եմ ձեզ, ավելի ծեր են, որովհետև դժբախտները ծեր են ծնվել: Իսկ արվեստը չի ծերանում, հասկանո՞ւմ եք, չի ծերանում: Ավա՜ղ, փառք ու հարստություն վայելած մարդու հա­մար առավել ծանր է ընչազուրկ վիճակի մեջ ընկնելը… Իմ ծառաների շնորհիվ ես չեմ զբաղ­վել նույնիսկ կենցաղով: Արվեստի սիրույն փախա ընտանեկան հարկից, որ այսօր ինձ ծերա­ցա՞ծ անվանեք: Գուցե մեղավոր չեք, սիրելի­նե՛րս, որովհետև դուք չեք տեսել խաղս, ինչպե՞ս կարող եմ բազմամիլիոն ապրումներիս գոնե մի րոպեն անշարժացնել ու գալիք ժամանակների դատողությանն ապացույց թողնել, ինչպե՞ս…

Չորս տարեկանից արտասանում էի, եր­գում: (Մի հատված է երգում «Լեբլեբիջի Հոր-հոր աղայից»:) Ձայնս էլ է ինձ դավաճանում: Ես շատ անգամ խաղում եմ իմ առանձնության մեջ և հանկարծ ուշքի գալով տեսնում եմ, որ մենակ եմ տանս կամ պարտեզում և ընկնում եմ հիասթափության մեջ…

Հոբևլյանս մոտենում է, Տե՜ր իմ Աստված, իսկ ես տրվել եմ այս անհրապույր հանգստու­թյանը: Այդ օրը կխաղամ Հովհաննայի հրաժեշ­տի տեսարանը… (Նայելով հայելու մեջ:) Սիրանո՛ւյշ, կարողացիր վայր չընկնել քո բարձունքից, և… կխոսենք դրանից հետո: Եթե ուժերս ներե­ին, կներկայացնեի նաև իմ Զեյնաբը: (Հագնում է Զեյնաբի զգեստը, խաղում է Զեյնաբի դերը «Դավաճանություն» պիեսից:)

«Օթա՛ր, գիտե՞ս, ի՛նչ անցավ գլխովս քե­զանից հետո: Լսիր և ապա դատիր ինձ: Երբ գազազած պարսիկները տապալելու վրա էին մեր վերջին ամրությունը, կատվի պես մագլցելով քարափների վրայով, որտեղից-որտեղ էր, պատուհանիս հասավ Անանիա Գլախան: Ձեռ­քին բռնած ուներ մի երեխա: Վսե՜մ գործ սկսեց լուսավորել իմ բովանդակ կյանքը, նա ինձ ու­սուցանեց, թե ինչպե՛ս պիտի ապրեմ: …Գլախան ինձ ասաց. «Պարսիկները որոնում են քո որդուն: Նա՛ է ամենից վտանգավորը նրանց համար: Տո՛ւր ինձ որդուդ: Ես նրան կվերա­դարձնեմ քեզ, երբ հասնի ժամը: Թող իմ որդին զոհ գնա նրա փոխարեն»: Եվ որդուս առավ ու անհետացավ: Իսկ երբ ներս խուժեց հրոսակ­ների խումբը և շրջապատեց ինձ, իմ ձեռքին նրա որդին էր: Մեր դավաճան իշխաններն արքայական զարդեր հագցրին ինձ և ձեռքս տվին մատուցարան, որի վրա դրված էին ար­դեն նվաճված ամրոցի բանալիները: Թևիցս բռնած՝ հանեցին ինձ դարպասներից դուրս և ստիպեցին, որ ծունկ չոքեմ փոշու մեջ: Իսկ խեղճ երեխային կապկպած դրին առջևս: Եվ նժույգ հեծած՝ մոտեցավ մեզ Սուլեյման թա­գավորը՝ ինքնագոհ ու արբեցած իր հաղթանա­կով: Նա նայեց մանկանը, և ձին սմբակն իջեց­րեց խղճուկի կրծքին… Օ՜հ, այդ ճիչը…»: (Դա­դար): «Ասում են՝ երջանկություն չկա աշխար­հում: Ո՛չ, Օթա՛ր, կա՛: Քո այդ արտասուքը, որ շողում է կրակված երեսիդ,- դա է իմ երջանկությունը: Քո այդ հայացքը՝ և՛ ահարկու, և՛ լու­սավառ, դա՛ է իմ բախտավորությունը: Դո՛ւ, որ փառք ու պատվով շրջապատված՝ դեռ չես մո­ռացել հայրենիքդ, հապա ինչպե՞ս կարող էին մոռանալ նրան այն թշվառները, որոնք միայն ցավ, միայն երկյուղ ու անարգանք են տեսել կյանքում»:

Սիրանույշի քղանց­քը կառչում է կեռից: Առանց շրջվելու խոսում է այնպես, ասես երեխայից խլում են սի­րած խաղալիքը:

Բժի՛շկ, խնդրում եմ, թույլ տվեք. ես ավար­տում էի Զեյնաբիս խոսքերը: Բա՛ց թողեք: Ա՜, ուրեմն դո՞ւ ես, բարեկամուհի՛ս: Բա՛ց թող, Արմենուհի՛, կատակի ժամանակը չէ, յավրո՛ւմ: Դու բռնել ես թագուհի Զեյնաբի փեշից, և նա քեզ կարող է ուղարկել կառափնարան: Բաց թող: Ի՞՜նչ… (Ծիծաղում է:) Պարո՛ն Հարություն, մեր բարերա՛ր, ուրեմն դո՞ւք եք, իսկ ես սկզբում չկռահեցի… Խնդրում եմ, մի՛ անհանգստացեք, ինձ ավելի առույգ եմ զգում, երբ խաղում եմ: Դե, բաց թողեք, ի սեր Աստծո: (Շրջվում է, ծի­ծաղում, կեռից հանում է փեշը, ապա՝ Զեյնաբի զգեստը:)

…Երբ Կարլոն խանդի տեսարաններ էր սարքում, հաճախ փորձի էի գալիս պրկված ու նյարդային: Բոլորը խուսափում էին ինձ հան­դիպելուց: Գիտեին, որ կհանգստանամ «պայ­թելուց» հետո: Չէի հանդուրժում, երբ ասած­ներս չէին ընդունվում որպես օրենք: Գուցե հե­տո ինձ ինքնակենտրոն անվանեն… Մի օր էլ արտիստ Գևորգ Պետրոսյանն ինձ հակաճա­ռեց փորձի ժամանակ, և ես այնպես շառաչյու­նով ապտակեցի խեղճին, որ բոլորը քարացան: Նա ձեռք չբարձրացրեց կնոջ վրա, քայլերն ուղ­ղեց բեմից դուրս: Վազեցի, փարվեցի նրան, բյուր անգամ ներողություն հայցեցի և կրծքին փարված հեկեկացի: Իսկական Կատարինա էի:

Հագնելով Կատարինայի զգես­տը:

Մոսկվայում Երմոլովայից ստացա ծաղիկ­ներ, Սառա Բեռնարն ինձ նվիրեց ադամանդա­զարդ շպարատուփ, որն ինքն էր նվեր ստա­ցել Ռումինիայի թագուհի Կարմեն Սիլվիայից: Իսկ ռուսական թատերական աշխարհն ինձ այնպիսի՜  գնահատականներ տվեց, որոնց ինքս չէի սպասում: Երբ վերադարձա հյուրախաղե­րից, հասարակությունը կտրուկ փոխեց իր դիր­քորոշումն իմ հանդեպ… (Քինոտ ծիծաղում է:) Եվ վերջ տրվեցին տեղական գրչակների չարախոսություններին… Միշտ սիրով եմ ընդունել առողջ քննադատությունը՝ մաքուր օդի պես անհրաժեշտ, բայց տանել չեմ կարող անհիմն գովեստները կամ ծանծաղ քննադատությունը: Ո՞ր քննադատը կարող է այնքան հասկանալ, որքան ինքը՝ դերարարը: (Դադար:) Իսկ հի­մա… Կատարի՜նա…

Ես ինքս եմ միայն խայտառակվելու:

Հակառակ կամքիս՝

Ինձ հարկադրում են ձեռքս հանձնելու

Մի ցավագարի, մի դաժան մարդու,

Որ շուտ նշանվեց, բայց ձգձգում է ամուսնությունը:

Ես ձեզ ասացի, որ նա ապուշ է,

Կոպիտ վարքի տակ սքողում է իր դժնդակ ծաղրը:

Իրեն զվարթ մարդ հռչակելու համար պատրաստ է հազար

Անգամ նշանվել և հարսանիքի օր նշանակել,

Բարեկամներին խնջույքի կանչել, եկեղեցական ծեսը ծանուցել,

Բայց մտադիր չէ ամուսնանալու:

(Հանկարծ վայր է ընկնում, բայց շարունա­կում է խաղը:)

Այժմ ամենքը մատով ցույց կտան Կատարինային.

«Գիժ Պետրուչիոյի կնոջը տեսեք,

Պսակի օրն է, իսկ մարդը չկա»:

Կարծես թե այն չէ: Այո՛, իրոք, այն չէ՛… Առաջ ուրի՛շ էր… Ուժերս չեն սպառվել, Մա՛հ: Անկողին էլ ընկնելիս, միևնույն է, մտովի կխա­ղամ դերերս: Հասարակությունը սպասում է իմ հոբելյանին: Իրավունք չունեմ նրան հուսախաբ անելու: Գնա՛ և տասը տարի հետո արի, աղվորիկս, գնա՛: Ցանկանում ես՝ ծնկներդ գրկեմ ու հեկեկալով աղերսե՞մ: Գնա՛, հրամայո՛ւմ եմ: (Կանգնում է:) …Իսկ ինչպե՞ս չհիշեմ մյուս դե­րերս. Մարգարիտ Գոթիե՜ն, որի ժամանակ ողջ դահլիճն արտասվում էր և «Բռավո՜, Սիրա­նո՜ւյշ» գոչում, Օֆելյայի խելագարության տեսարանը, երբ մարդիկ սարսռում ու հուզվում էին, Մագդան, որի համար Մոսկվան ինձ «մեծ» արվեստագետ հռչակեց…

Հետաքրքիր էր նաև պատերազմի օրերին: Մի կողմից պայթում են ռումբերը, մյուս կողմից, ահը սրտումս թաքցրած, քո խաղով ոգևորում ես հանդիսականին: Այղ պահին դերասանն իրեն հերոս է զգում: Ա՜խ, քանի-քանի՜ երեխա որբացավ: Ես նրանց հավաքում էի, տեղավո­րում որբանոցներում, ներկայացումներ կազմակերպում գաղթականների համար: Ամեն ինչ անցնում է միրաժի նման…

Պետրո՛ս, յավրո՛ւմ, հիշո՞ւմ ես, որ սուլթանն արգելեց քեզ արքա խաղալ, ասելով, որ երկու արքա չեն կարող լինել մի պետության մեջ, թե­կուզև բեմում: Ա՜յ քեզ տգիտություն… (Քահ-­քահ ծիծաղում է:) Արտիստական նուրբ հոգիդ շատ հալածվեց կոշտ ու անտարբեր հասարա­կության մեջ, մե՛ծ հայորդի: Քեզ չհասկացան… Քո խաղն էլ անցավ ու… կորավ:

Սուլթան Համիդի յաթաղանն արհամար­հելով՝ խաղում էինք նույնիսկ այն ժամանակ, երբ նա արգելել էր հայկական ներկայացումնե­րը: Իսկ Եղե՜ռնը… Չեմ ուզում վերհիշել ապրում­ներս… (Ջուր է խմում:) Ախր, ես՝ հայուհիս էլ էի այն մարդկանցից մեկը, ով դրեց թուրքական թատրոնի հիմքը: Հուսով եմ, այդ փաստը չեք մոռացել, պարոնայք Նամըք Քեմալ, Շեմսեդին, Շաքիր Պեյ, Ահմետ Սիտտհատ… Դուք էլ բարեկամ դարձաք թատրոնի հետ, հիշու՞մ եք… Ա՛յ ժանգոտեր յաթաղանդ, օսմա՛ն: (Բաժակը գետնով է տալիս:) Կարևորն այն էր, որ անգամ այդ օրերին մեր մայրենին հնչեց Պոլսի բեմից: Իսկ շատ քաղաքներում նկատեցի, որ հայոց լե­զուն այլանդակում են: Ինչպե՜ս կծեծեի անճոռ­նի լեզու օգտագործող այդ մարդկանց…

Թե՛ կյանքում, թե՛ բեմում միշտ գովերգել եմ խիղճը, մարդկայնությունը, հոգու թռիչքը, մտքի սլացքը: Միշտ հուսավառ եմ եղել, որ կգա իմ երազած ապագան, կգա՛, կգա՛, թե ե՛րբ և ինչպե՛ս՝ չեմ կարող ասել: Փո՜ւչ խոսքեր… առանց կենդանի ապացույցի գրված բառերս կհնչեն որպես սովորական խոսքեր:

Եվ ո՞ւմ են պետք բոլոր խիզախումները, բե­մական սքանչելի րոպեները, երբ լավագույն դեպքում դրանք դառնալու են հուշ…

…Այսօր կյանքում առաջին անգամ կուզեի հարբել ու մոռանալ, որ վաղանցավոր է դերա­սանի խաղը, թատերարվեստը: Կենդանի խա­ղը մեռնում է, երբ ավարտվում է: Սինեման ան­գամ չի կարող օգնել այս հարցում: Կոմիտա՛ս եղբայր, բախտավոր ես այս առումով, ինչպես նկարիչն ու պոետը…

Ահա սա է իմ ողբերգությունների գագաթը: Բայց ինչո՞ւ, ինչո՞ւ է բնությունն այսպիսի անո­ղոք կատակ կանոնել թատրոնի համար: Կա­րո՞ղ է, արդյոք, ինչ-որ մեկը փոխել այդ կանոնը, իսկ գուցե իմաստո՞ւն է դրա խորհուրդը: Երանի՜ կարողանայի փոխել, ջնջել այդ հավերժական պատիժը… Ոտնաձայնե՞ր են: Բժի՞շկն է… ո՛չ, հե­ռացան: (Տնտղում, ապա հագնում է Ռուզանի զգեստը:) Իսկ Ռուզանս տեսնելուց հետո հայ աղջիկները երդվում էին նմանվել նրան, Ռուզանի պես թողնել և՛ տուն, և՛ հանգիստ, և՛ սեր, ամեն ինչ զոհաբերել հայրենիքին: Եվ համոզ­ված եմ, որ, Աստված մի՛ արասցե, հարկ եղած դեպքում շատ հայուհիներ կռվի կելնեն ոսոխի դեմ… (Խաղում է Ռուզանի դերը:)

«Բավակա՛ն է, Շանո՛ւյշ, դու կամենում ես թուլացնել իմ արիությունը, բայց այդ չի հաջո­ղիլ քեզ. ես գիտեմ իմ զոհաբերության ծանրու­թյունը. բայց նա անհրաժեշտ է: Այժմ թո՛ղ ինձ, գնա՛ իմ սիրելիների մոտ և տա՛ր նրանց իմ վեր­ջին ողջույնը: Ասա՛ իմ մորը, որ ես թշվառացող ծնողաց անեծքներն իրենցից հեռացնելու հա­մար զոհեցի ինձ…

Ասա՛ իմ հորը, որ յուր ժողովրդի ազատու­թյունը գնելու և յուր փառավոր անունն ապա­գայում արատից զերծ պահելու համար զոհեցի ինձ. ասա՛ իմ սիրելի քրոջն ու եղբայրներին, որ իմ անունն անմոռաց ունենան և հետևեն իմ օրինակին, երբ այդ հայրենիքը պահանջե… Եվ, վերջապես, ասա՛ Ներսեհին, որ ես իմ սերը խեղդեցի այս թշվառ սրտում միայն նրա հա­մար, որ նա յուր բախտը չկապե ազգից անիծ­ված մի կնոջ հետ…

…Այժմ մնաք բարո՜վ, հայրենի՛ լեռներ, հայ­րենի՛ երկինք, հայրենի՛ արև, ձեզ վրա նայում եմ ես վերջին անգամ և ձեզ նվիրում իմ ետին շուն­չը, իմ օրհնությունը… Մնաս բարով և դու, հա­յո՛ց ժողովուրդ, քեզ սիրեցի ես կաթոգին սիրով և քո փրկության սեղանի վրա դնում եմ, ահա, իմ ողջակեզը… Ընդունի՛ր այս զոհը և աղոթիր Աստծուն, որ սա լինի վերջինն այն անբավ զո­հերից, որ քո որդիքը բերին քեզ կամակար…»:

Ընկնում է: Չարչարվում է վեր կենալ՝ չի ստացվում:

Եթե բժիշկն ինձ այսպես տեսնի, բուժքույ­րերին անշուշտ կհեռացնի աշխատանքից: (Նստում է հատակին:) Բժի՛շկ, բանաստեղծություն եմ գրում, կամ դերերիցս մեկն էի հիշել… «Իսկ ինչո՞ւ եք հատակին նստել, տիկին Սիրանույշ»,- կհարցնի բժիշկը:

Դերս է այդպես պահանջում: «Իսկ ո՞ր դերն էիք փորձում»,- գուցե հարցնի նա:

Ո՞րը… ո՞ր ներկայացման մեջ եմ նստել այսպես: Աստվա՛ծ իմ, ոչինչ չեմ հիշում, ո-չի՛նչ: Բժի՛շկ, յավրո՛ւմ, հեռացե՛ք… հեռացե՛ք…

…Հենց այստեղ՝ Կահիրեում, ներկայաց­ման նախօրեին մահանում է աշխարհում իմ ամենաթանկ էակներից մեկը՝ որդիս… Բոլոր տոմսերը վաճառվել էին, խոշոր հասույթ էր եկել թատրոնին: Ներկայացումը հետաձգվեց ընդամենը մի քանի օրով: Որդեկորո՛ւյս մայրեր, ավելի շատ դո՛ւք ինձ կհասկանաք, փոքրիկ սիրտդ պայթում է ցավի ահագնությունից, եղա­ծի հետ չհաշտվելով ու չհավատալով՝ ընդվզում ես կյանքի, բնության և նույնիսկ Աստծո դեմ, հետո անզորությունից… ուշաթափ ընկնում: Ես ծերացա մի քանի օրում: Մի այլ փորձություն էլ կար իմ առջև. ինչպե՞ս պետք է ինձ տիրապետեի բեմում: Հանդիսականին չի հետաքրքրում քո անձնական դժբախտությունը: Նա քաղցած առյուծի պես սպասում է իր «սննդին»: Իսկ արտիստը պարտավոր է մսի փոխարեն խոտ չդնել նրա առջև:

…Թույլ տուր խոստովանեմ, որդի՛ս… (Խելագարի պես քրքջում է:) Դու երկնքից կնայես քո խելառ մայրիկին և ներողամիտ կծիծաղես գուցե… (Չի հասկացվում՝ լալի՞ս է, թե՞ ծիծա­ղում:) Զավա՛կս, յավրո՛ւմ, քո… քո մահվան բո­թը լսելով՝ ես խելագարի պես այսուայն կողմ էի նետվում, շունչս կտրվում էր, և հանկարծ, հայելու կողքով անցնելիս, կարծես ինձնից թա­քուն կանգ առա: Հայելու մեջ ես զննում էի… որ­դեկորույս մորը, նրա հոգեվիճակը… Ների՛ր, անուշի՛կ որդիս, ների՛ր ինձ գեղարվեստի ստրու­կը դառնալու համար… Որոշ ժամանակով թո­ղեցի բեմը, բայց նա ի՜նչ դյութանքով էր ետ կանչում դեպ իրեն:

Թիֆլիսյան իմ փառավոր կյանքից հետո որոշեցի գնալ Պոլիս՝ ապրելու դստերս մոտ: Սիրելի հասարակության ծափողջույններն ու բռավոներն, այնուամենայնիվ, ինձ չէին կարող տալ զավակի հոգու ջերմությունը: Կարոտս և մենակությունս, որ հետո պիտի դառնար միայ­նություն, տանջում էին ինձ: Ի՜նչ հարգարժան պարոններ էին ցանկանում սիրտս նվաճել, սի­րով մերժում էի բոլորին:

…Այստեղ, բացի մի քանի հոգուց, ինձ շրջապատել են արվեստը, հայրենի կուլտուրան չսիրող, արժեք չգնահատող մարդիկ: Ինչո՞ւ է ինձ վիճակված կյանքի այսպիսի մայրամուտ… Այս նամակն ինձ ուղարկել է իմ տաղանդավոր բարեկամ Իսահակ Ալիխանյանը: Այս րոպեիս իմանում եմ, որ իմ տեղր հայրենիքում է՝ Հայաստանում, բայց, ափսո՜ս, որ սխալս գիտակ­ցում եմ, երբ արդեն ուշ է…

Վաթսունս անց էր, երբ Թիֆլիսում պետք է հրաժեշտիս հուզումնալից ներկայացումները տայի: Մամուլն անընդհատ գրում էր. «Մի՞թե այլևս չենք տեսնելու տիկին Սիրանույշին»: Ոմանք փորձում էին ետ պահել, ոմանք խնդրում՝ երբեք չթողնել բեմը: Խաղընկերներս փաթաթվել էին և հուզմունքից չէին կարողանում խոսել…

Ես պետք է խաղայի նաև «Համլետում», որի շուրջ ժամանակին գզվռտուք էր սկսվել: Համլետն ինձ ավելի շատ է զբաղեցրել իմ գործունեության ընթացքում, քան որևէ այլ կեր­պար: Համամիտ չէի այն մարդկանց հետ, թե կինը երբեք չի կարող ըմբռնել տղամարդու հո­գեբանությունը… Ես ոչ միայն խաղի հերոսի բարդ բնավորությունը պիտի ուսումնասիրեի, այլև կնոջը տղամարդ պիտի դարձնեի: Իմ աշ­խատասիրության նպատակը պիտի լիներ ցույց տալ հասարակությանը, թե ինչպե՛ս եմ ըմբռնել Շեքսպիրի մտքերը: Թեև ամբողջ դերը հասկա­ցել էի, սակայն կանգնել էի մի կետի առաջ ու չէի կարողանում գտնել այն բանալին, որը պի­տի բանար այդ տղամարդու սրտի ամենախոր անկյուններից մեկը: Սա այն հրաշալի մենախոսությունն է, որի մեջ նա ամբողջ էությամբ այր­վում է և չի կարողանում վճռել՝ «Լինե՞լ, թե՞ չլի­նել»: Մեծ վիշտ և հույզ էի դնում այդ բառերի մեջ, բայց տեսնում էի, որ ավելի էր թուլանում մտքի արտահայտությունը: Որքան տանջանք և ցավ էի դնում թե՛ դեմքիս, թե՛ ձայնիս մեջ՝ այն­քան գունատվում էր խաղը, որքան ընկճված և ճնշված էի արտասանում «Լինե՞լ, թե՞ չլինել» բառերը, այնքան ավելի էին նրանք կորցնում իրենց խորունկ նշանակությունը: Զանազան շեշտերով, դիմախաղով, մեծ լռությամբ, նույնիսկ շշուկով էի արտասանում՝ ո՛չ մի տպավորություն: Ի՞նչ անել, հապա ինչպե՞ս արտասանել այդ անողոք բառերը: Զգում էի՝ ճակատս խոնավ էր և մատներս՝ սառած: Հուսահատ էի… Նստեցի սեղանիս առաջ՝ գլուխս ափերիս մեջ առած… Եկավ րոպե, որ քաշելով իմ ճակա­տի մազերը՝ բացականչում էի. «Տե՛ր Աստված, այս խաղի հերոսն այնքան չի տանջվել «Լինել, թե չլինելու» մտքով, որքան ես եմ չարչարվում՝ այս աներևույթ բայերով»: Շատ գիշերներ ան­քուն էի անցկացնում մինչև արշալույս: Երբեմն մի «այո-ի» և «ոչ-ի» համար երկար մտածում էի: Ավելի քան հարյուր տարբերակ ունեի հենց միայն մի «այո» ասելու համար: (Տարբեր ենթատեքստերով փորձում է «այո-ն»՝ մտքում ունենալով Ռոզենկրանցի հետ տեսարաններից մեկը:) Այո՛, այո՜, այո՞, այո՛, այո՛… Ո՜չ, սա չեղավ, …այո՛, այո՛, այո՛…, այո՛, այո՞: (Փորձելիս ետուառաջ է քայլում: Ամեն հետդարձին դիպչում է աթոռին, որը դրված է «ճամփամիջին»:) Այո՛, այո՜: (Աթոռին.) Մի՛ խանգարիր… այո, այո՛, այս­պես էլ ճիշտ չէ, այո՜, այո՛: (Աթոռին.) Մի՛ խան­գարիր, այո՛, այո՞, ոչ, չեղավ, գուցե այսպե՞ս՝ այո՜, այո՞: (Աթոռին.) Ասացի՝ մի՛ խանգարիր: (Աթոռը խփում հատակին:) Ա՜, այս ի՞նչ արեցի, միայն չգան բժիշկը կամ բուժքույրը…

Ահա Համլետիս բեմական հանդերձանքի մի մասը, որ խնամքով պահում էի: (Հագնելով:) Սակայն այս քաղաքում իմ ոչ տգետ տանտի­րուհին, ով նույնիսկ մտավորական երևալու հա­վակնություն ուներ, վերցրել ու փոշու շոր էր դարձրել: Կեցցե՛ք, տիկի՛ն, կեցցե՛ք: (Փորձում է Համլետի դերը՝ մի գանգ առնելով ձեռքը:)

«Ավա՜ղ, խե՜ղճ Յորիկ: Հորա՛ցիո, ես նրան ճանաչում էի. ի՜նչ հրաշալի կատակաբան էր, ի՜նչ սքանչելի սրամտություն: Հազար անգամ ինձ դրել է ուսերին և ման ածել, իսկ հիմա ինչ­պե՜ս է զզվեցնում երևակայությունս: Սիրտս ետ է գալիս: Այստեղ էին կախված այն շրթունքնե­րը, որոնք, չգիտեմ, քանի՜-քանի անգամ համբուրել եմ: Ո՞ւր են հիմա քո ծաղրածություննե­րը, թռչկոտումները, այն երգերը, այն ուրախու­թյան պոռթկումներդ, որոնք սեղանակից­ներիդ ծիծաղից կոտորում էին: Դրանցից մեկն էլ չկա հիմա, որ քո այս ծամածռությունդ ծաղ­րեր, այս թափված կզակդ: Դեհ, հիմա գնա տի­կին Այսինչի սենյակը և նրան ասա, որ եթե մեկ մատնաչափ շպար էլ քսի երեսին, դարձյալ վերջը այս շնորհքին է հասնելու, և ծիծաղեցրու նրան»:

Նույնիսկ անձնական ողբերգություններից՝ քրոջս ու որդուս կորուստներից հետո, ստիպ­ված էի ինքնահաղթահարման գնալ: Աստղի՛կ, քույրի՛կս, գոնե դու շուտ չհեռանայիր այս աշ­խարհից: Ճակատագրական հարվածներն անդրադարձան առողջությանս վրա: Երբ վաթ­սունհինգ տարեկանում Համլետ էի խաղում, բժիշկը՝ սրսկիչը ձեռքին, պատրաստ կանգնած էր լինում կուլիսներում: Երբեմն սրտի նվաղում­ներ էի ունենում և սրսկելով ինձ ուշքի էին բե­րում, թևերս ընկած տանում բեմ: Հերիք էր բեմ մտնեի՝ ինչ-որ առեղծվածային ուժ էի ստանում և երբեմնի կայտառությամբ մենամարտում Լաերտի հետ: (Սուր է վերցնում և մարտի դուրս գալիս երևակայական Լաերտի դեմ:)

«Մե՛կ… Վճռեցե՛ք… (Հարվածում է:) Հայ­դե՛… Մի զարկ էլ. լավ, ընդունու՞մ ես… (Հար­ված:)

Ա՛ռ քեզ երրորդը, բայց ի՞նչ է, Լաերտ, կատա՞կ ես անում:

Խնդրեմ, հարձակվիր քո բոլոր թափով.

Ի՞նչ է, բանի տեղ չե՞ս դնում դու ինձ: (Հար­ված:)

…Ո՛չ, մեկ անգամ էլ»: («Վիրավորում» է Լաերտին:)

Հանում է Համլետի զգեստները:

Մի քանի տարի չխաղացի Պոլսում և հաս­կացա, որ խաղաղ ընտանեկան անդորրն իմ տարերքը չէ: Մեռած էր կյանքն այնտեղ: Ես նման էի որսս կորցրած գայլուհու: Եվ ստեղծագործելու բուռն պահանջն ինձ բերեց Կահիրե: Դժբախտաբար, արտիստի դառն աշխա­տանքով, անքուն գիշերների տանջալից որո­նումներով և իր հիվանդ ջղերի քայքայումով ստեղծած դժվարին գործերը միայն երկուսից-երեք ժամ են ապրում՝ կեցցեներով և մեծ աղ­մուկներով, հասարակության մի մասի ներկա­յությամբ: Եվ եթե հանկարծ մյուս օրը նույն ար­վեստագետը մեռնի, մեռած է նաև նրա ամբողջ աշխատանքը, բացի իր նկարներից, որոնք ոչինչ չեն խոսում, չեն հուզում, չեն տառապում, ինչպես ինքն է խոսել, ինքն է հուզել: Բայց եթե կատարելագործվի նաև սինեմայի ձայնի և ար­տասանության լսողության արվեստը, այն ժա­մանակ շատ ցավալի չի լինի, և չի կորչի դերա­սանի աշխատանքը…

Հագնում է Մեղեայի զգեստը:

Այսօր գուցե մոխիրն է մնացել իմ «հրդեհ-Մեդեայից», և խեղճ նոր սերունդն ինչո՞ւ բռնադատի իր աչքերի տեսածը… (Խաղում է Մեդեայի դերը:)

«Օ՜հ, ինչպե՜ս անգութ պիտի վարվիմ ձեզ հետ, հրդեհով ձեր հոգու մեջ սարսափ պիտի ձգեմ, պիտի զրկեմ ձեզ ինձնից վրեժ առնելու ուրախությունից, դուք պիտի մոռանաք մեզ հետևել, երբ հրդեհի բոցը կսկսի ձեզ պատել և ձեր միտքը շփոթության մեջ կհանգչի… Վառ­վի՛ր, իմ պսակի ջահ, վառվի՛ր՝ ինչպես մի պայծառ կանթեղ իմ վրեժխնդրության և ազատու­թյան…

…Այրվում է անիծյալ քաղաքը… Ես հասա իմ նպատակին, ես այնպիսի հարսանյաց խնջույք սարքեցի, որ աստվածներն ան­գամ չեն տեսել, ես գեղեցիկ հարսին զոհ տվե­ցի և նրա համար սարսափելի խարույկ վառե­ցի, ահա նա բորբոքվում է պայծառ՝ ամեն տեղ կործանում, մահ և կորուստ պատճառելով:

Թո՛ղ կրակի բոցերը լափեն թագավորի պալատը, ուր Մեդեայի ուրացողն ու տապա­լողն ապաստարան է գտել, արդեն կարող եմ հանգստանալ, այժմ միայն հասել է հատուց­ման ժամը իմ քաշած վշտերի ու նեղություննե­րի… Օ՜հ, ինձ տանջո՛ղ անիծյալներ, թո՛ղ կրակը լափե ձեր սիրտը, այրե ձեր ստախոս լեզուն, և ձեր մարմինը վերքերով ծածկվի և անդամալույծ մուրացկաններ շինե, իսկ քաղաքը մոխիր դառնա: Քամինե՛ր ու մրրիկնե՛ր, ավելի՛ ուժգին փչեցեք, բոցերի ալիքները չորս կողմ տարածեցեք և նրանց հետ՝ իմ անեծքների աղաղակնե­րը…»:

(Ջահն ակամա մոտեցնում է իրերի, դրանք բռնկվում են: Խուճապ:) Այս ի՞նչ արեցի: Դե հանգի՛ր, հանգի՛ր… Աստվա՛ծ իմ, հրդե՜հ: Իսկա­պես այրվում է… (Սկսում է հանգցնել նախ ոտ­քերով, ապա մի մեծ կտոր է գցում կրակի վրա: Շուտով հրդեհը մարում է: Բացում է պատշգամբի պատուհանները: Գալիս է, մի քանի վայրկյան լուռ, ներհուն, քարացած դիրքով նստում թիկնաթոռին: Ուժգին փոթորիկ է սկսվում: Ժպտալով, համրաքայլ գնում է փո­թորիկը դիտելու: Սամումը ծածանում է նրա հե­րարձակ մազերը:)

Այսպես են եղել և իմ հոգեկան փոթորկում­ները բեմում…

«Սերը նըվագ մ’ է, Հոգին՝ ձայնագիր,

Մարդը՝ ածողն է, Կինը՝ ունկնդիր:

Սերը մտրակ մ’ Լ, Հոգին՝ երիվար,

Մարդը ճամբան է, Կինը՝ ձիավար:

Սերը քամի մ’ է, առագաստ՝ Հոգին,

Մարդը կաթսան է, Կինը՝ իր շոգին…»:

Սա իմ գրած բանաստեղծություններից էր, պարո՛ն Մահ: Մի դաժան գաղտնիք ասեմ քեզ, Մա՛հ. իմացի՛ր, տաղանդը չի մեռնում, չի՛ մեռ­նում, չի՛ մեռնում… Օ՜, ժամանակ, ինչո՞ւ չես կա­րողանում կենդանի պահել խաղի սքանչելի րո­պեները…

Ես առողջ եմ, բժի՛շկ, առողջ եմ, յավրո՛ւմ… Մի քանի օրից իմ հոբելյանն է, ես կարող եմ խաղալ, ես պե՜տք է խաղամ, պե՛տք է խաղամ, բժի՛շկ… (Կորցնելով հավասարակշռությունը՝ ընկնում է: Վեր կենալով:) Չարաճճի մանկան պես փորձեցի մեկ անգամ էլ նայել մայրամու­տը, փոթորիկը, բայց դա թանկ, շա՜տ թանկ նստեց վրաս…

…Ինչո՞ւ է մարդը երբեմն ժպտում, երբ տխուր է լինում, ինչո՞ւ է կյանքը համարում դժոխք, երբ չգիտե՝ ի՞նչ է սերը, ինչո՞ւ է մարդը հետևում լոկ արտաքին գեղեցկությանը, երբ կորցրել է հոգին ու սիրտը: Ինչո՞ւ է կույրն ավե­լի շատ գնահատում լույսը, քան տեսնողը… Ին­չո՞ւ է մարդը երբեմն միայնակ զգում իրեն նույ­նիսկ իր ընտանիքում: Ինչո՞ւ է մարդը հաճախ «թաքցնում» իր բարությունր…

Ահա այսպիսի ինչուների մի թաքուցյալ շարան է փորձում բացահայտել արտիստը բե­մում… Մի ամբողջ կյանք է վատնում՝ ճանաչե­լու մարդուն և ցույց տալու նրան իր առավել ու թերի կողմերով… Բայց հանկարծ զգում է՝ մայ­րամուտ է… Որ շուտով իր կենդանի խաղն անց­յալ կատարյալ կդառնա, որ գեղեցիկ ակն­թարթները հուշեր կդառնան… Ո՞վ կամ ի՞նչը կարող է հաղթահարել այս խնդիրը… Գոնե հանդիսականը հավերժական լիներ…

Ես դրամա եմ ներկայացնում բեմում, բայց ամենամեծ դրաման իմ արվեստի անցողիկու­թյունն է… Սարսափելի՛ է մտածելը, սարսափե­լի՛…

Ափսո՜ս, նույնիսկ հանճարեղ ներկայացու­մից հետո վարագույրը փակվում է…

ՎԱՐԱԳՈՒՅՐԸ ՉԻ ՓԱԿՎՈՒՄ

You may also like...

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով